|
Oğuz Kağan Destanı
Oğuz Kağan'ın yaşamını, savaşlarını Oğuz Türkleri'nin onunla ilgili
inanışları çerçevesinde konu edinen destan. Bu adla tanınan ve Uygur
harfleriyle yazılmış Türkçe yapıtın (Paris'te Bibliothegue nationale,
Supplement turc. no. 1001), ilk yayımı W. Radloff tarafından yapıldı
(1891); metin dil açıklamalarıyla bilimsel yayımını W. Bang, R.R. Arat'la
birlikte gerçekleştirdi (Berlin 1932; İstanbul 1936). Destan, Oğuzlar'ın
sözlü geleneğine dayanılarak XII.yy.'dan sonra yazıya geçirildi. Bu
tarihin XIV.yy.başı olabileceği de ileri sürülmektedir. Destanda, doğumunu
izleyen kırk gün içinde büyüyen kahraman ilk başarısını gücünden ve
aklından yararlanarak bir gergedana karşı kazanır. Bir ışığın içinde ve
göl ortasındaki ağacın kovuğunda gördüğü iki kızla evlenmesinden altı
erkek çocuğu olur (Gün, Ay, Yıldız; Gök, Dağ, Deniz). Ona bağlanmayı kabul
etmeyen kanunların ülkelerine bir kurdun klavuzluğunda seferler yapar.
Gösterdiği başarılar dolayısıyla ad verdiği beylerinden (Saklap, Kıpçak,
Karluk vd), bu adlarla tanınacak Türk boyları türer. Uluğ Türk adlı
danışman devlet adamının hizmetlerinden yararlanır. Avda altın yay bulup
getiren ilk üç oğlu ile gümüş oklar getiren ikinci üç oğlu arasında
ülkesini paylaştırır.Yapıtta Türklerin yaygın destan motifleri (Bozkır,
Kutsal ışık, Kutsal ağaç vd.),tarihsel, demografik bilgiler (Oğuz
boyları), toplumsal, siyasal inanışlar (Dünyaya egemen olma) dikkati
çeker. Destanın İslam dini etkisinde değişikliklere uğramış
çeşitlemelerinde (Örn. Reşidettin'in Farsça Camii üt-tevarih'i, Ebulgazi
Bhadır Han'ın Türkçe secere-i terakirne'sine kaynak olan metinler) soyu
Nuh Peygamberin oğlu Yafes'e (Olcay Han) dayandırılan kahraman, annesine
ve evlendiği amca kızına İslam dininini kabul ettirir. İnanç yoluna
girmeyen babası ve amcalarıile savaşır; onları alteder. Kendisi ve
çocukları İslam dünyasında ve komşu ülkelerde (Şirvan, Şamahı Diyarbakır;
Rum ve Frenk tarafı) savaşlar yapar. Veziri Irkıl Hoca altı oğlundan gelen
yirmidört boyun adlarını ve damgalarını belirler. Destanın kopuz eşliğinde
destancı oğuz ozanları tarafındanokunan en eski şeklinin dil ve anlatım
özellikleri Uygur harfli metinde de, İslam dönemi yapıtlarındaki
aktarmalardada kendini göstermekten uzaktır.
Kaynak: Büyük Larouse Sözlük ve Ansiklopedisi sayfa : 8792-8793 (17
Ağustos 2008)
Mete Han
Oğuz
Han |